Destekten Yoksun Kalma

Kazada vefat eden kişinin desteğinden yoksun kalan eş, çocuk ve ebeveynlere ödenecek tazminatın aktüeryal hesaplamasıdır.

Yasal Dayanak

Trafik Sigortası Genel Şartları Ek-3 (Destekten Yoksun Kalma) + TRH-2010.

Girdiler

Hak sahibi tipine göre ek alanlar: çocukta ogrenciMi, bakimaMuhtacMi; eşte yenidenEvlendiMi, evlenmeTarihi, velayetindekiCocukSayisi; ebeveynde calisiyorMu.

Formül / Adımlar

Pay yapısı (dönem bazlı, M.6/1)

Toplam gelirin destek payı ham ağırlıklarla bölüşülür: eş 2, çocuk 1, ebeveyn 1. Payların oranı statik değildir — zaman içinde hak sahiplerinin destekten çıkması (çocuğun büyümesi, eşin yeniden evlenmesi, ebeveynin vefatı) payda yeniden hesaplanmasını gerektirir. Sistem her zaman dilimi için o anda "destekte olan" üyeleri bulup payı yeniden dağıtır. Tek ebeveyn kalırsa payı büyütülür (tekEbeveynKalirsa).

Destek süresinin üst sınırı

destekSonuT = beklenenÖmür(ölenin vefat yaşındaki TRH tablosu) − (hesap tarihi − vefat) / yıl

Yani destek, ölenin vefat anındaki beklenen kalan yaşam süresi kadar sürer.

Hak sahibi bazlı desteklik süresi (çıkış zamanı)

İşleyecek dönem (M.8/2, dilim dilim)

Zaman ekseni, her hak sahibinin giriş/çıkış anlarına ve ölenin aktiflik bitişine göre dilimlere bölünür. Her dilimde:

gelir(t) = t < ölenin aktiflik bitişi ? donem.agiDahilNet × gelirOrani × 12 : donem.agiHaricNet × 12
her hak sahibi için: dilim tutarı = gelir(t) × payOranı(t) × dilimAnuitesi(kendi yaşı, t1, t2)

Her hak sahibi kendi cinsiyetine göre TRH tablosu ve kendi yaşına göre anüite ile iskontolanır.

Bekar destek şahsı varsayımı (M.6/2): Ölen bekarsa, TÜİK ortalama evlenme yaşında bir sanal eş ve ardından 2 ve 4 yıl arayla iki sanal çocuk varsayılır. Bunlar pay yapısına girerek paydayı büyütürler (gerçek hak sahiplerinin payını küçültürler) ama kendileri tazminat almazlar.

Dul eşe yeniden evlenme olasılığı indirimi (M.9/1): Yeniden evlenmemiş dul eşin işleyecek dönem payı, yaşına göre baremli bir evlenme olasılığı yüzdesiyle çarpılarak azaltılır; velayetindeki her çocuk için bu olasılık puan bazında düşürülür (evlenme ihtimali azalır).

İşlemiş dönem (M.8/1, ay ay, iskontosuz)

Vefat tarihinden hesap tarihine kadar ay ay ilerlenir, ölenin o aydaki aktif/pasif durumuna göre aylık gelir belirlenir ve payOranı(t) ile hak sahiplerine dağıtılır. Eş yeniden evlendiyse evlenme tarihinden sonrası için pay hesaplanmaz.

Yetiştirme gideri düşümü (M.9/2)

Vefat eden 18 yaşından küçükse, çalışan her hayatta ebeveyn için yıllık gelirin %5'i × kalan çocukluk yılı kadar bir gider, toplam tazminattan düşülür (ebeveynin çocuğu yetiştirme yükünün karşılığı — çocuğun kendisi artık destek sağlamayacağından).

Kusur ve toplam (M.10)

brut = Σ(hak sahibi payları) − yetiştirmeGideri
kusurIndirimi = yuvarla(brut × kusurOrani / 100)
net = max(0, brut − kusurIndirimi)     [negatifse 0]

Askerlik tenzili bu modülde uygulanmaz (M.9/3) — bu, kalıcı iş gücü kaybından farkıdır.

Örnek

Vefat eden 40 yaşında erkek, çalışıyor, eş (35, kadın) ve 1 çocuk (10 yaş) hak sahibi. Pay yapısı: eş 2, çocuk 1 → toplam pay 3. Çocuk 18 yaşına gelene kadar (8 yıl) pay 1/3, eş her zaman payının bir kısmını alır; 8. yıldan sonra çocuk desteklikten çıkınca pay yeniden hesaplanır ve eşin payı yükselir (kalan tek hak sahibi payı/toplam pay). Kusur %30 ise net tutar brüt toplamın %70'idir.

Sınırlamalar / Uyarı

Kesin tutar aktüerya raporuyla belirlenir; bu bir ön hesaplamadır.

Kaynak: backend/api/src/hesaplamalar/destekten-yoksun-kalma.ts